Dziś jest: Poniedziałek, 18 Grudnia 2017 r.
Elbląski Komitet Obywatelski » strona główna

AKTUALNOŚCI

WYBORY

BAROMETR AKTYWNOŚCI RADNYCH

OSTATNIE WPISY NA BLOGACH

DOKUMENTY

CZYTELNIA

STANOWISKA

Organizacje pozarządowe w rozwoju lokalnym

Dodano: 2011-12-21, 21:36 | Odsłon: 12955

Ryszard Skrzypiec
Ośrodek Badania Aktywności Lokalnej

Organizacje pozarządowe w rozwoju lokalnym - aktywne wspólnoty, sieci współpracy i partnerstwo lokalne

Wydaje się, że w dyskusjach o rozwoju społeczno-gospodarczym naszego kraju, także o rozwoju lokalnym, organizacje pozarządowe nie zajmują zbyt wiele miejsca. Co prawda, coraz rzadziej mówiąc o organizacjach i społecznikach używa się takich określeń, jak „boży szaleńcy” czy „szlachetne odruchy serca”. A nawet, dostrzega się, że ich działalność, to nie tylko ochotnicze akcje charytatywne, pomocowe, uświadamiające czy hobbystyczne, to jednak widzi się ich, co najwyżej, jako realizatorów, zaś zapomina o tym, że mogą być innowatorami i kreatorami zmian społecznych. Co potwierdzają zapisy wielu programów strategicznych, w które wpisano organizacje pozarządowe, ale wyłącznie do programów operacyjnych, pozbawiając ich wpływu na kształt tego, co mają realizować.
Pewne zmiany w postrzeganiu roli organizacji pozarządowych zaszły po akcesji Polski do UE. Ważną rolę odegrały wymogi Funduszy Strukturalnych.
Zobaczmy zatem czym jest rozwój lokalny i jak w tym procesie mogą się odnaleźć organizacje pozarządowe.

1. Czym jest rozwój lokalny?
Społeczności lokalne to środowisko, w którym upływa większość naszego życia. „To właśnie w swojej miejscowości przez większą część ludzkiej historii, a w znacznej mierze także dzisiaj, jednostka staje wobec instytucji swego społeczeństwa, wobec właściwych mu dróg wyrażania uczuć religijnych, regulowania zachowań, życia rodzinnego, socjalizacji młodych, zarabiania na życie, wyrażania ocen estetycznych.” [Szacka 2003: 231].
Koniec XX wieku, to czas niezwykłego, wręcz zaskakującego odrodzenia się (renesansu) lokalizmu, samorządności i społecznej aktywności obywatelskiej. Po przełomie 1989 roku mówiło się wręcz o „rewolucji uczestnictwa”, czy „braniu spraw w swoje ręce”. Po latach dominacji rozwiązań centralistycznych, kiedy na jaw wyszła nieefektywność i nieporadność państwa i jego biurokracji w skutecznym rozwiązywaniu problemów społecznych do głosu dochodzą mechanizmy decentralizacyjne, odwołujące się do tzw. zasady pomocniczości (subsydiarności), posiłkujące się partycypacyjnymi metodami zarządzania publicznego, w których procedury decyzyjne wspierają się na dialogu społecznym i obywatelskim. Odwołujące się do hasła „Myśl globalnie – działaj lokalnie” jako kwintesencji zasady zrównoważonego rozwoju.
Renesans lokalizmu i aktywności społecznej nie jest przejawem nostalgii czy sentymentalizmu. Ważnym aspektem tego ruchu społecznego jest pragmatyzm zorientowany na rozwój lokalny, mobilizowanie – ludzkich i materialnych - lokalnych zasobów do działania na swoją własną rzecz. Istotną rolę odgrywa samoorganizacja obywatelska manifestująca się poprzez lokalną wspólnotę samorządową stanowiącą ważną część  globalnego i lokalnego społeczeństwa obywatelskiego. „Lokalizm jest intelektualną i organizacyjną reakcją na procesy koncentracji, centralizacji i standaryzacji zachodzące w społeczeństwach industrialnych. (...) jest także wyzwaniem wobec wizji rozwojowych fetyszyzujących wzrost gospodarczy, czyli stały przyrost produkcji, traktowany jako główny miernik i wskaźnik postępu społecznego.” [Jałowiecki i Szczepański: 21-22].

Rozwój lokalny nierozerwalnie wiąże się ze społecznościami lokalnymi, ponieważ jest świadomie ukierunkowanym i organizowanym procesem zmian społecznych dokonujących się w i z udziałem tych społeczności. Decydującą rolę odgrywają w nim instytucje lokalne, „(…) które przy wykorzystaniu lokalnych zasobów oraz innych czynników rozwoju przyczyniają się do zmiany sytuacji społeczno-gospodarczej gminy”, zaspokajają potrzeby mieszkańców gminy „i przyczyniają się go ogólnego postępu” [Kotus 2001: 9] Naczelną zasadą rozwoju lokalnego jest „lokalna praca na rzecz lokalnej społeczności z wykorzystaniem lokalnych zasobów.” [Birkhölzer 2006: 30].
Można zatem stwierdzić, że rozwój lokalny oznacza:
a)    stwarzanie korzystnych warunków dla aktywizacji społeczeństwa oraz wykorzystywania tej aktywności na potrzeby kreowania i kontroli procesów rozwojowych, w tym tworzenia klimatu do rozwoju przedsiębiorczości, stymulowania innowacji, wspierania rozwoju zrównoważonego, przełamywania barier;
b)    uwzględnianie „jakości życia” oraz
c)    efektywne gospodarowanie zasobami lokalnymi [Potoczek 2001: 4-5].
Lokalne działania na rzecz rozwoju powinny:
a)    orientować się na dobro wspólne a nie wyłącznie korzyści indywidualne;
b)    zarówno wytwarzać dobra i usługi, ale także odnawiać posiadane zasoby środowiskowe, społeczne i kulturalne niezbędne do dalszego rozwoju;
c)    zaspokajać potrzeby niezaspokojone, czyli oferować produkty i usługi wszystkim lokalnym grupom interesu, przede wszystkim grupom marginalizowanym o słabszej sile nabywczej, nie zaś wyłącznie grupom uprzywilejowanym czy mającym swobodny dostęp do usług społecznych;
d)    mieć charakter lokalnego cyklu rozwojowego (gospodarcze), którego istotę stanowi cyrkulacja pieniądza (każda złotówka zanim zostanie wydana poza wspólnotą powinna w niej przynajmniej trzy razy zostać obrócona, np. samorząd daje dotację lokalnej organizacji, ta wykonuje druk w miejscowej drukarni, która zatrudnia mieszkańców, a ci płacą podatki, z których część trafia do budżetu;
e)    wzmacniać lokalny kapitał społeczny;
f)    koncentrować się na rozwoju wspólnoty [Birkhölzer 2006: 30-37].

Birkholzer wyróżnia 4 możliwe scenariusze rozwoju lokalnego (gospodarczego):
a)    rozwój od góry,
b)    rozwój z zewnątrz,
c)    czekanie i obserwowanie oraz
d)    rozwój od wewnątrz.
Za najbardziej korzystny z punktu widzenia lokalnej społeczności uznaje ten ostatni, w którym „kluczową rolę odgrywają aktorzy lokalni”. „I to jest serce lokalnego rozwoju gospodarczego. Rozpoczyna się on z chwilą, kiedy ludzie zdają sobie sprawę, że ani państwo, ani gospodarka rynkowa nie zaspokoi ich potrzeb i nie rozwiąże problemów, jeżeli nie ma po temu woli w nich samych.” [Birkhölzer 2006: 27-28].

Z faktu, iż rozwój lokalny bazuje na zasobach lokalnych, nie wolno wyciągać wniosków, że tym samym społeczności lokalne powinny odciąć się od możliwości wykorzystania zasobów zewnętrznych. Jednak oddziaływane zewnętrznych interwencji – nawet pomocowych  – z reguły ambiwalentnie oddziałuje na funkcjonowanie społeczności lokalnych. Obok - niewątpliwie - pożądanych, zdarzają się także inicjatywy nietrafione. „Uważa się, że finansowa i ekspercka pomoc płynąca do spo¬¬-łeczności z zewnątrz nie zawsze wspomaga te obszary, które stanowią istotne problemy z punktu widzenia mieszkańców. Często zaś jest wynikiem biurokratycznych decyzji zapada¬ją¬cych bez konsultacji ze społecznością (...)”  [Lewenstein 2004: 282].
Co więcej, „rozwój z zewnątrz” pociąga za sobą wiele zagrożeń. Oczekiwanie na zewnętrznych inwestorów wnoszących do społeczności lokalnej różnorodne zasoby, głównie finansowe powoduje, że lokalne władze bardziej lub mniej świadomie projektują konkretne rozwiązania pod zapotrzebowanie tych inwestorów, a tym samym zaspokajają raczej interes inwestorów niż samej wspólnoty. Co więcej, zainicjowany w ten sposób rozwój, z reguły słabo czy wręcz wcale nie jest zakorzeniony lokalnie, o czym decyduje duża mobilność zewnętrznych inwestorów z łatwością przenoszących swoje inwestycje do miejsc aktualnie bardziej konkurencyjnych. Takie, najczęściej niespodziewane decyzje, grożą załamaniem rozwoju lokalnej społeczności [Birkhölzer 2006: 27-28].

Rozwój lokalny jest zatem wieloaspektowym procesem zmiany społecznej dokonującym się w układzie lokalnym, w którym aktywną rolę mogą odgrywać, czy też już odgrywają organizacje pozarządowe. Szczególnie wyraźnie w te procesy wpisują się organizacje pozarządowe i inne formy samoorganizacji społecznej zaliczane są do kategorii przedsiębiorczości (gospodarki, ekonomii) społecznej (Zob. np. analizy przypadków zebranych w tomie Kaźmierczak i Hernik 2008). Także organizacje tworzące „ruch regionalny” [np. Towarzystwa Miłośników Ziemi …, zob. Asocjacje 1998]. Czy wreszcie lokalne organizacje tworzące „Krajowy System Usług dla Małych i Średnich Przedsiębiorstw”, które budują infrastrukturę merytorycznego, finansowego i logistycznego wspierania lokalnej przedsiębiorczości (np. Towarzystwo Rozwoju Dzierzgonia, zob. Gorzelak i inni 1999: 57-65).

Z najbardziej pożądanym typem rozwoju lokalnego, jakim jest model endogeniczny, w którym lokalni aktorzy wykorzystują lokalne zasoby związana jest ekonomia społeczna. Bazuje ona „na lokalnych zasobach, rozpoznawanych i mobilizowanych przez lokalnych aktorów”. Szczególnie przydatna okazuje się do regeneracji i rewitalizacji „obszarów zapaści społeczno-gospodarczej, w których nierozwiązane i kumulujące się społeczne deficyty blokują aktywność i rozwój.” Zaś podmioty ekonomii społecznej zapewniając różnorodne formy zatrudnienia integracyjnego bądź oferując usługi aktywizują jednostki i „nieaktywne zasoby”, co w efekcie pozwala wzmacniać kapitał społeczny i ludzki. Istotną rolę w tym procesie odgrywają lokalne wielopodmiotowe partnerstwa i współzarządzanie, które „wzmacnia i upodmiotawia społeczność lokalną, ale równocześnie otwiera ją na zewnątrz [Hausner 2008: 23-27].
2. Co to społeczna aktywność obywatelska
Społeczna aktywność obywatelska to taka aktywność członków danej zbiorowości, która ma zarazem obywatelski i społeczny charakter. To znaczy, jest nastawiona pro publico bono, nie jest działalnością polityczną i realizowana zbiorowo [Gliński i Palska 1997: 365-366]. Instytucjami, za pośrednictwem których manifestuje się tego typu aktywność są organizacje pozarządowe oraz inne instytucje, w tym takie, jak np. domy kultury, szkoły, biblioteki, parafie czy sołectwa, które zagospodarowują sferę publiczną lub wpływają na pozostałych uczestników i jej użytkowników.
Społeczna aktywność obywatelska może służyć zarówno realizacji funkcji obywatelskich (np.: artykulacja interesów, kontrola władzy, partycypacja społeczna, tzw. „wczesne ostrzeganie”), jak i samodzielnemu zagospodarowywaniu poszczególnych sfer publicznych poprzez świadczenie usług społecznych zaspokajających różnorodne potrzeby [Gliński i Palska 1997: 365-366]. Natomiast w społecznościach lokalnych może zatem kształtować system lokalnej władzy samorządowej („akcje publi¬czne”), jak mieć na celu rozwój gospodarczy, podniesienie poziomu życia czy generalnie rozwój lokalny.
Społeczna aktywność obywatelska nierozdzielnie związana jest z kwestią mobilizacji i partycypacji społecznej. Mobilizacja społeczna jest mechanizmem służącym angażowaniu społeczności lokalnej lub jej części do „zmiany ustalonego porządku społecznego, ekonomicznego i zastąpienia go innym, lepszym bądź efektywniejszym”, zaś mobilizacja polityczna do udzielenia przez tą zbiorowość poparcia społecznego dla formułowanych przez różne grupy władzy bądź interesu programów, doktryn i ideologii. Natomiast partycypacja może być jednym z elementów mobilizacji, formą decentralizacji władzy i zarządzania, bądź procesem włączania do życia publicznego jednostek i grup marginalizowanych. [Jałowiecki i Szczepański 2002: 19].

Społeczna aktywność obywatelska oznacza zatem wszelkie – z wyłączeniem politycznych, administracyjnych i stricte ekonomicznych - celowe działania jednostek oraz ich zrzeszeń, które wkraczają w sferę publiczną i są adresowane do pozostałych uczestników i użytkowników tej przestrzeni. Dyskusyjną pozostaje kwestia zaliczania do przejawów tak rozumianej aktywności działań przekraczających normy społeczne, jak np.: chuligańskie wybryki, przestępstwa i patologie, zaliczane do przejawów „brudnego” kapitału społecznego [Warren 1999].

Więcej na temat rozumienia  terminu „społeczna aktywność obywatelska” znaleźć można w rozdziale autorstwa P. Frączaka i R. Skrzypca Koncepcja badania „Mapa społecznej aktywności obywatelskiej w gminie Lesznowola 2005-2007 [Skrzypiec 2008].

3. Rola organizacji pozarządowych w rozwoju lokalnym
Organizacje pozarządowe, z uwagi na swoje specyficzne właściwości, które odróżniają je od innych instytucji społecznych - rządowych, samorządowych, politycznych czy komercyjnych – mogą pełnić ważne funkcje społeczne zorientowane na „zaspokojenie wielu ludzkich potrzeb i rozwój mechanizmów demokracji.” Z punktu widzenia miejsca i roli organizacji pozarządowych w rozwoju lokalnym istotne okazują się funkcje.
Organizacje pozarządowe mogą oddziaływać na władze i administracje samorządów terytorialnych szczebla podstawowego (gmina powiat). Ten cel może być realizowany na wiele sposób. Za pomocą identyfikacji potrzeb i artykulację interesów różnych grup społecznych (np. osób niepełnosprawnych), w tym różnorakich mniejszości (np. religijnych). Za pomocą organizacji protestów społecznych (np. przeciwko likwidacji wiejskiej szkoły). W szczególnych przypadkach taki protest może mieć charakter „obywatelskiego nieposłuszeństwa”. Poprzez kontrolę funkcjonowania władzy i administracji (np. monitorowanie systemu współpracy z organizacjami pozarządowymi). Za sprawą uczestnictwa w procesach przygotowywania i podejmowania decyzji przez władze (np. współtworzenie i konsultowanie Rocznego Programu Współpracy bądź naciskanie na wpisanie do tego Programu korzystnego dla organizacji mechanizmu) lub uczestnictwa w procedurach prawnych związanych z decyzjami władz (np. zaskarżanie decyzji lokalizacyjnych do Samorządowego Kolegium Odwoławczego). I wreszcie mogą sygnalizować pojawiające się niebezpieczeństwa i konflikty społeczne (np. groźba wybuchu niezadowolenia społecznego w związku z lokalizacją ośrodka dla osób uzależnionych).
Organizacje pozarządowe mogą samodzielnie świadcząc usługi społeczne reagować na pojawiające się potrzeby i zagrożenia (np. podkreśla się rolę, jaką w organizowaniu pomocy powodzianom w 1997 roku odegrały organizacje pozarządowe, które okazały się dużo sprawniejsze od instytucji publicznych – państwowych i samorządowych), bądź realizując własne programy (np. edukacyjne, rekreacyjno-sportowe, rozrywkowe, uświadamiające itp.) zaspokajać różne potrzeby mieszkańców.
Organizacje pozarządowe pełniąc rolę innowatorów społecznych, krytyków projektowanych i wdrożonych rozwiązań mogą formułować alternatywne wizje rozwojowe.
Działalność organizacji przyczynia się do wytwarzania „zgeneralizowanych norm wzajemności i zaufania (kapitału społecznego)”. Sprzyja socjalizacji klientów, kształtuje kulturę obywatelską oraz umożliwia awans społeczno-edukacyjny swoim członkom.
Dzięki pozyskiwaniu przez organizacje pozarządowe zewnętrznych środków pomocowych i prywatnych oraz zasobów lokalnych (np. z tzw. 1%, zbiórek publicznych, organizacji bali charytatywnych) możliwe jest finansowanie sfery społecznej (np. za pośrednictwem Funduszy Lokalnych).
I wreszcie organizacje pozarządowe tworzą miejsca pracy w spółdzielniach socjalnych, „mikrospółdzielniach, organizacjach pozarządowych będących alternatywą „dla działalności w biznesie”, a także poprzez „metody integracji społeczno-zawodowej”, „formy zatrudnienia socjalnego”, „aktywizację zawodową osób niepełnosprawnych” i tworzenie „organizacji socjalnej” [Frączak 2006]. Tym samym osłabiają uboczne efekty reform społeczno-gospodarczych.
Jednak mówiąc o roli organizacji pozarządowych w rozwoju nie możemy zapominać  o tym, że - z uwagi na wewnętrzne uwarunkowania – okazuje się ona stosunkowo ograniczona . L. Salamon mówi w tym kontekście o zawodnościach sektora pozarządowego (ochotniczego), które przejawiają się w postaci niewystarczalności (ograniczony zakres realizowanych działań), partykularyzmu, paternalizmu i amatorstwa [Chimiak, 2003]. Choć szczególnie w małych społecznościach lokalnych tylko sporadycznie działania organizacji pozarządowych zorientowane są na ten cel [Zob. m.in. Skrzypiec 2008], to jednak możemy wskazać przykłady procesów rozwoju lokalnego, w których pierwszoplanową rolę odgrywają właśnie organizacje pozarządowe – będąc nie tylko innowatorem, inicjatorem, ale także przejmując rolę pozostałych dwu sektorów, czyli władz lokalnych i biznesu. Dobrą ilustracją tego zjawiska jest gmina Bałtów, która dzięki inicjatywie Stowarzyszenia na rzecz Rozwoju Gminy Bałtów „Bałt”, w ciągu kilku lat przeobraziła się z gminy zagrożonej bezrobociem i zacofanej pod względem cywilizacyjnym w tętniący życiem ośrodek turystyczny o dobrze rozwiniętej infrastrukturze turystycznej i komunalnej, kilkukrotnie większym budżecie samorządu, z ponad setką nowych miejsc pracy [Bałtów 2007].
Więcej na temat funkcji organizacji pozarządowych w opracowanym przez P. Glińskiego haśle Organizacje pozarządowe zamieszczonym w Encyklopedii Socjologii [Gliński 2005].

4. Sieci współpracy
Tak rozumiany rozwój lokalny oznacza konieczność odwołania się do sieci powiązań społecznych i współpracy (współdziałania) różnych aktorów lokalnych i ponadlokalnych.
Często bowiem okazuje się, że realizacja jakiegoś przedsięwzięcia przerasta możliwości pojedynczego podmiotu (jednostki, organizacji pozarządowej, instytucji publicznej czy firmy). Zdarza się również, że samodzielne wykonanie pewnego zadania, choć w zasadzie możliwe, jest niecelowe, niepraktyczne czy wręcz niepolityczne. A co więcej, może okazać się nie tylko błędne, ale wręcz szkodliwe i to nie tyle dla podmiotu, co przede wszystkim dla beneficjentów, klientów, członków czy szerszej społeczności. Natomiast wspólne z innymi podmiotami działanie może przynieść więcej korzyści różnych grupom interesariuszy. We wszystkich tych przypadkach bądź kierujemy swoją uwagę w stronę potencjalnych partnerów, bądź na odwrót, to potencjalni partnerzy kierują swoją uwagę w naszą stronę. Co dosyć dobrze oddaje następująca deklaracja „W przekonaniu, że najważniejszych problemów lokalnych nie da się rozwiązać przez jednostkowe działania społeczne, gospodarcze czy ekologiczne, Fundacja Partnerstwo dla Środowiska wspiera tworzenie lokalnych partnerstw na rzecz zrównoważonego rozwoju zwanych Grupami Partnerskimi.” (http://www.grupypartnerskie.pl/).

Sieci zdecydowanie różnią się od organizacji typu biurokratycznego. Podstawowymi elementami sieci są węzły, którymi mogą być wszelkie instytucje działające na tym terenie lub w tym obszarze oraz łączące te węzły powiązania. Sieci mogą mieć zarówno formę struktur formalnych, ale także luźnych związków osób czy instytucji. Szczególnie w tym pierwszym przypadku „Sieci dają możność inicjowania i utrzymywania kontaktów między jednostkami i grupami bez formalnych spotkań, oficjalnego członkostwa i statutu, jako niezbędnych warunków.” Sieci pełnią wiele ważnych funkcji:
a)    umożliwiają sprawnie i obejmujące jak największą liczbę odbiorców wzajemne komunikowanie się;
b)    sprzyjają wpływaniu przez społeczność na procesy decyzyjne (empowerment);
c)    mobilizują i wciągają do działania swoich członków (facylitacja);
d)    wzmacniają spójność społeczną [Kaźmierczak 2007: 25-27].
Pełniąc rolę facylitatorów „procesów współpracy, kooperacji i komunikacji przekraczających granice poszczególnych poziomów” sieci szczególnie przydatne okazują się „w sytuacjach złożonych, o dużym poziomie niepewności i współzależności.” [Kaźmierczak 2007: 24].

Jedną z odmian sieci stanowią partnerstwa. Partnerstwo pojawiło się w strategiach działania różnorodnych instytucji międzynarodowych w latach 70-tych ubiegłego wieku „jako obiecujący sposób pomagania lokalnym społecznościom w zaradzaniu ich specyficznym problemom. (…) W partnerstwie dostrzeżono środek maksymalizowania mobilizacji, zasobów i wpływu; okazało się ono także pomocne w reagowaniu na sytuacje kryzysowe, takie jak zamykanie fabryk czy problemy upośledzonych obszarów miast.” [za Kaźmierczak 2008: 37]. Pierwotnie partnerstwa – rozwijane głównie w krajach anglosaskich - miały „charakter prywatno-publiczny” i służyły zdobywaniu funduszy oraz rozwijaniu własności, dopiero z czasem zaczęły przybierać postać „wielosektorowego, wielowymiarowego podejścia partnerstwa lokalnego.” Do zmiany sposobu ich funkcjonowania w głównej mierze przyczyniła się „promocja spójności społecznej, zwłaszcza na obszarach dotkniętych kryzysem, w których całe okolice zostały dotknięte bezrobociem, biedą i wykluczeniem z życia społecznego.” [Kamińska-Dojnikowska 2003: 66].
O ile partnerstwo jako takie oznacza współpracę różnych instytucji i osób przy wykorzystaniu posiadanych i pozyskanych zasobów dla realizacji wspólnego celu, to „Partnerstwo na rzecz rozwoju lokalnego obejmuje inicjatywy, których celem jest zaspokajanie potrzeb publicznych całości lub części społeczności lokalnej. Te szersze – wspólnotowe i społeczne aspekty i efekty inicjatyw partnerskich muszą być uświadamiane i wyraźnie deklarowane przez inicjatorów i wykonawców.”  [Gęsicka 1996: 17]. Jednak „Partnerstwo, czyli horyzontalne, przekraczające sektorowe granice porozumienie podmiotów, którym przyznaje się równorzędny status, nie jest organizacją ze swej natury skazaną na sukces.” [Kaźmierczak 2008: 37].

Partnerstwa na rzecz rozwoju lokalnego z reguły mają postać instytucji formalnej, a właściwie posiadającej osobowość prawną, zaś tworzący je partnerzy wywodzą się z każdego sektora: prywatnego (a ściśle komercyjnego), publicznego (władzy i administracji) oraz społecznego (prywatne instytucje realizujące publiczne cele przy wykorzystaniu publicznych i prywatnych zasobów, czyli organizacji pozarządowych). Cechą charakterystyczną tego typu partnerstw jest, że łączą dla realizacji wyznaczonych celów wszystkie dostępne partnerom zasoby gospodarki lokalnej, zaś osiąganie założonych rezultatów możliwe jest dzięki podejmowaniu wielorakich działań, zaś partnerzy, pomimo różnic interesów, integrują się przynajmniej wokół wspólnego celu – społecznej spójności [Kamińska-Dojnikowska 2003: 66-67]. „Partnerzy lokalni podejmują współpracę po to, aby poprzez koordynację działań oraz połączenie zasobów pozostających w dyspozycji uczestników zwiększyć możliwości działania poszczególnych podmiotów.” Ponadto dzięki zawiązaniu partnerstwa zyskują – zarówno oni sami, jak społeczność lokalna na:
a)    udrożnieniu kanałów dostępu do informacji,
b)    wzroście poziomu integracji społecznej,
c)    podniesieniu stopnia identyfikacji ze społecznością lokalną, zacieśnieniu związku z własną miejscowością czy rozbudzeniu patriotyzmu lokalnego,
d)    zdobyciu praktyki w dochodzeniu do konsensusu w działaniu i rozwiązywania konfliktów,
e)    dostarczaniu satysfakcji uczestnikom [Gęsicka 1996: 19].

Wydaje się, że na naszym gruncie ideę partnerstwa w rozwoju lokalnym w najwyższym stopniu systemowo wdrożono w ramach realizacji kilku większych przedsięwzięć, np. Programu Inicjatywy Wspólnotowej EQUAL, czy Programu „Grupy Partnerskie” Fundacji Partnerstwo dla Środowiska (http://www.grupypartnerskie.pl/), czy nawet programu budowy Lokalnych Organizacji Filantropijnych, tzw. funduszy lokalnych (http://www.filantropia.org.pl/fundusze_lokalne.html). Oczywiście rozwinęły się także niezależne inicjatywy, jak np. mikroregion „Dolina Strugu”, który tworzą 4 gminy z obecnego powiatu rzeszowskiego [Dobrowolska i Leszczyńska 2008].

O ile inicjatywy niezależne z reguły mają charakter oddolny, choć często inspirowany wdrożonymi w innym miejscu rozwiązaniami. Motywacją do podjęcia współdziałania jest konieczność zaspokojenia pewnych potrzeb społeczności lokalnej, do czego nie ona jest zdolna samodzielnie. W przypadku „Doliny Strugu” było to uruchomienie „ultranowoczesnej technologicznie Okręgowej Spółdzielni Telefonicznej, jednego z pierwszych w Polsce niezależnych operatorów telekomunikacyjnych.” [Dobrowolska i Leszczyńska 2008]. Podobny charakter mają partnerstwa przybierające nazwę Forum Organizacji Pozarządowych, których jednym z celów działania jest ustanowienie efektywnego systemu międzysektorowej współpracy w formie strategii, programu, karty itd., głównie z instytucjami samorządu terytorialnego szczebla gminne i/bądź powiatowego. Faktycznie zaś najważniejszym rezultatem jego działalności jest projekt „Rocznego Programu Współpracy” . Przykładem takiej inicjatywy może być działalność Pilskiego Forum Organizacji Pozarządowych Powiatu Pilskiego. Forum zainicjowało działania mobilizujące różne zasoby lokalne na rzecz współpracy sektora publicznego i pozarządowego – Starostwo Powiatowe w Pile oraz organizacje pozarządowe z terenu powiatu. Wymiernymi efektami działań Forum – poza aktami prawa lokalnego czy instytucjami partnerstwa publiczno-społecznego  - są m.in. „Mapa Aktywności Społecznej” stanowiąca fundament bazy danych o działających w powiecie organizacjach pozarządowych czy Powiatowe Centrum Współpracy Organizacji Pozarządowych w Pile, które pełni rolę „centrum aktywności lokalnej i inkubatora inicjatyw obywatelskich, porad prawnych i pomocy merytorycznej.” [Sprawozdanie]. Podobne partnerstwo zawiązało się w Dąbrowie Górniczej pod nazwą Dąbrowskie Forum Organizacji Pozarządowych. Sztandarowymi przedsięwzięciami tej inicjatywy są przede wszystkim przygotowany przez 30 organizacji pozarządowych działających na terenie Dąbrowy Górniczej i przedstawicieli Urzędu Miejskiego „Program Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego w Dąbrowie Górniczej 2008-2013” . „Program” określający ramy systemu międzysektorowej współpracy faktycznie ma charakter „Wieloletniego Programu Współpracy” i stanowi fundament do tworzenia „Rocznych Programów Współpracy”, zgodnie z postanowieniami Ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Dzięki aktywności Forum utworzono w strukturach Urzędu Miasta Biuro Organizacji Pozarządowych, które pełni rolę instytucji wspierającej lokalne organizacje (poprzez funkcjonujący przy nim Punkt Doradztwa Merytorycznego dla Organizacji Pozarządowych). Kolejną ważną inicjatywą o tym charakterze jest Ośrodek Partnerstwa Lokalnego OPAL  (http://ngo.dabrowa-gornicza.pl/).

Natomiast w ramach podejść systemowych partnerstwa mogą powstawać zarówno oddolnie, jak i odgórnie. To zróżnicowanie wyraźnie widać w przypadku EQUAL-a i Grup Partnerskich.
Przykładem oddolnego procesu formowania się partnerstwa jest Grupa Partnerska „Krzemienny Krąg”, która powstała jako efekt „działań, jakie różne środowiska podjęły na rzecz ożywienia, głównie turystycznego (...) regionu.” Grupa Partnerska jest porozumieniem lokalnych aktorów wywodzących się ze wszystkich sektorów, a więc organizacji pozarządowych, samorządów terytorialnych i firm. Partnerzy podejmują wspólne „działania na rzecz rozwoju społeczno-gospodarczego regionu przy poszanowaniu środowiska naturalnego”. Inicjatorami „wspólnego działania na rzecz rozwoju regionu  w kształcie Grupy Partnerskiej” były Stowarzyszenie na Rzecz Rozwoju Gminy Bałtów „Bałt” oraz Miejskie Centrum Kultury w Ostrowcu Świętokrzyskim. To one „zwróciły się do samorządów, organizacji pozarządowych, stowarzyszeń, przedsiębiorców oraz agend rządowych z prostym pytaniem: - Skoro robimy to samo, czemu nie mielibyśmy nie robić tego razem?” Okazało się bowiem, że w praktyce „zakres zainteresowań i zasięg obszarów działania wykracza poza tradycyjnie pojmowane granice i kompetencje poszczególnych podmiotów.”
Poza prowadzeniem działalności wspierającej inne podmioty w formie doradztwa, szkolenia, opracowywaniem analiz i ekspertyz czy Sekretariatu Grupy Partnerskiej, Grupa może pochwalić się szeregiem działań bądź to rozwijających infrastrukturę turystyczną, np. utworzenie szlaków tematycznych „Szlaku żółwia i dinozaura”,„Śladami Gombrowicza Gębą stąd” i „W Krainie Dinozaurów nad Kamienną - Bałtowski Park Jurajski i szlak spływów kajakowych”, bądź imprez turystycznych przyciągających liczne grono uczestników, np. coroczne „Piknik Gombrowiczowski” i „Świętokrzyski Piknik Jurajski” (http://www.krzemiennykrag.info/nasza_grupa.php).
Partnerstwa funkcjonujące w ramach IW EQUAL można uznać za przykład instytucji tworzonych odgórnie, o czym zadecydowały założenia Programu. „Podmioty, które zamierzały się ubiegać o dofinansowanie w ramach Programu Inicjatywy Wspólnotowej EQUAL musiały spełnić warunek zawiązania Partnerstwa na rzecz Rozwoju, w którego skład wchodzą partnerzy z różnych sektorów.” Jest to przykład zewnętrznej interwencji, bo to w końcu instytucja europejska „narzuciła” ten mechanizm ewentualnym realizatorom przedsięwzięć, o których dofinansowanie się ubiegali  [Piotrowski i inni 2008: 10-11].
Tego typu interwencje z reguły budzą spore kontrowersje, a nawet oskarżenia o niedopuszczalną ingerencję, skompromitowaną inżynierię społeczną czy wręcz „przemoc strukturalną”. Jak twierdzi J. Staniszkis - „narzucanie rozwiązań, niepasujących do logiki i kultury funkcjonowania struktur społecznych, politycznych i ekonomicznych danego społeczeństwa, niejako wypacza sens i zakładaną skuteczność owych koncepcji w wyniku pojawiania się mechanizmów adaptacyjnych.” [Kaźmierczak 2008: 38]. Jednak na jej obronę argumentuje się, że nawet tak zawiązywane partnerstwa mogą stać się „zewnętrznym bodźcem aktywizującym kapitał społeczny”, ponieważ „Sztucznie wytworzone sieci powiązań skutkują powstaniem kontaktów między instytucjami oraz, co równie ważne, kontaktów personalnych. Kapitał społeczny zostaje wzmocniony. Udana współpraca w przypadku konkretnej inicjatywy buduje kapitał społeczny, który może się przełożyć na dalsze współdziałanie na większą skalę. Można zatem założyć, że Partnerstwa mają realną szansę na przyczynienie się do zbudowania kapitału społecznego w Polsce (warunkiem jest tu jednak powodzenie ich przedsięwzięć).” [Piotrowski i inni 2008: 11].
Lokalne i regionalne partnerstwa na rzecz ekonomii społecznej mogą pełnić istotną rolę w rozwoju lokalnym, a mianowicie uruchamiać i wspierać instytucje zapewniające sektorowi ekonomii społecznej dostęp do niezbędnego kapitału finansowego, wiedzy eksperckiej, ale także być gwarantem kontroli społecznej [Hausner 2008: 26-27]. Co prawda można się „spodziewać się, iż w społeczeństwach takich jak polskie wdrażanie partnerskiego modelu zarządzania kwestiami publicznymi może, w najlepszy przypadku powieść się tylko częściowo.”, jednak „jeśli nawet ta hipoteza jest prawdziwa, warto ideę partnerstwa propagować, bo szanse, które ono stwarza, prezentują się dostatecznie atrakcyjnie.” [Kaźmierczak 2008: 38].
5. Animacja społeczna jako mechanizm włączania organizacji pozarządowych w rozwój lokalny
Jak zatem widać organizacje pozarządowe mogą i faktycznie uczestniczą w procesach rozwoju lokalnego, rozumianego jako oddolny i bazujący na zasobach endogenicznych proces pozytywnych przemian ilościowych i jakościowych na danym terenie, który odnosi się do potrzeb, priorytetów, preferencji i uznanych systemów wartości mieszkańców oraz wykorzystuje cały lokalny potencjał [Ziółkowski 2005: 88-89]. Choć zdecydowanie zbyt rzadko uświadamiany jest fakt, że każda z organizacji, niezależnie od przedmiotu działania, o ile tylko działa na rzecz lokalnej społeczności, wpływa na jej kondycję i poziom życia jej członków. Co jest równoznaczne z pełnieniem funkcji rozwojowej.

Okazuje się jednak, że dosyć trudno jednoznacznie określić rolę czynników zewnętrznych (egzogennych) i wewnętrznych (endogennych) w rozwoju lokalnym czy regionalnym, ponieważ „nie jest bowiem proste przypisanie określonych zjawisk zaistniałych w trakcie złożonego procesu rozwoju takiemu czy innemu bodźcowi.” [Gorzelak 2001: 119]. Na podstawie wyników badań „nad rozwojem lokalnym w Polsce” zidentyfikowano szereg „najważniejszych endogennych czynników rozwoju lokalnego, które ułatwiają sprostanie mechanizmom współczesnej gospodarki konkurencyjnej opartej na innowacjach.” Na tej liście znalazły się:
a)    lider lokalny, potrafiący zaprezentować długofalową wizję „rozwoju danego układu lokalnego” i potrafiący skupić wokół siebie elitę lokalną zdolną do konsekwentnej realizacji tej wizji,
b)    elita lokalna, składająca się z najaktywniejszych aktorów lokalnych wywodzących się ze wszystkich sektorów, „zdolna do opowiedzenia się za strategią prorozwojową, nie zaś rewindykacyjną lub nastawioną na doraźne korzyści (zbiorowe czy wręcz prywatne)”,
c)    instytucje lokalne stanowiące bazę działania lidera i elity,
d)    zintegrowany sektor lokalnych przedsiębiorców gotowych „do współpracy z władzami samorządowymi i chętny do kontrybuowania na rzecz gminy”,
e)    aktywna społeczność lokalna, zdolna zarówno do włączania się w przedsięwzięcia inicjowane – przede wszystkim – przez władze, ale także do podejmowania własnych inicjatyw na rzecz dobra wspólnego,
f)    współpraca z innymi jednostkami samorządowymi i społecznościami lokalnymi, pozwalająca „na rozwiązywania problemów i podejmowanie przedsięwzięć przekraczających możliwości jednej gminy” czy społeczności [Gorzelak 2001: 121].

Skutecznym mechanizmem wprowadzania zmian w społecznościach lokalnych są różnorodne strategie mobilizacji, które koncentrują się na budowaniu „więzi między mieszkańcami, identyfikowania ważnych problemów w społeczności i mobilizowania wokół nich mieszkańców, a także tworzenia instytucjonalnego zaplecza do rozwiązywania ich.” [Lewenstein 2001: 105]. Zasadniczo wykształciły się dwie postacie strategii mobilizowania społeczności lokalnej: konfliktowa i konsensualna . [Lewenstein 2001]. Te pierwsze z reguły są wyrazem protestu wobec polityk władz lokalnych, głównie planów przebudowy przestrzeni publicznej (np. budowę uciążliwych centrów handlowych) bądź niedorozwoju instytucji socjalnych podnoszących jakość życia. Strategia konfliktowa stymuluje „procesy obywatelskiej samoorganizacji, która ma przeciwdziałać powyższym zjawiskom. (…) ma mobilizować społeczności do wywierania nacisku na władze lokalne w celu bądź to wprowadzenia konkretnych zmian w miejscu zamieszkania, bądź też stworzenia platformy udziału mieszkańców w podejmowaniu ważnych decyzji dotyczących społeczności lokalnych.” [Lewenstein 2001: 105]. Klasycznym przykładem tego typu strategii – dosyć powszechnie stosowanych także w naszym kraju – są protesty mieszkańców i organizacji ekologicznych, a czasem także innych grup interesu (np. miejscowych kupców) przeciwko lokalizacji jakiejś inwestycji . O ile zatem strategie konfliktowe miały postać „walki o władzę”, to strategie konsensualne przyjmują postać „kooperacji i konsensusu”, czyli „takich działań, jakie zmierzają do wypracowywania współpracy różnych podmiotów lokalnych, tworzenia lokalnych koalicji i co najważniejsze poszukiwania konsensusu z władzami.” [Lewenstein 2001: 115]. Przykładami praktycznego wdrożenia tego typu strategii w Polsce są m.in. wszelkiego rodzaju inicjatywy sektora pozarządowego mające na celu instytucjonalizację współpracy z samorządami terytorialnymi czy tworzone w ramach IW EQUAL „Partnerstwa na rzecz Rozwoju”.
Wydaje się, że w obu tych podejściach istotną rolę odgrywa proces „organizowania społeczności lokalnej”. Mechanizm ten składa się z dwu elementów: planowania społecznego i animacji społecznej. Ten pierwszy zorientowany na działania „dla”, zaś ten drugi na działania „ze” społecznością lokalną. „Animacja społeczna (mobilizowanie, aktywizowanie społeczności lokalnej) praktycznie oznacza niedyrektywne asystowanie i wspieranie już istniejących grup lokalnych (lub tez pomaganie w tworzeniu nowych), po to by mogły one uczestniczyć w kwestiach, w które na mocy własnej decyzji chcą być włączone, niezależnie czy jest to prowadzenie ogródka zabaw dziecięcych, czy kampania na rzecz poprawy usług.” Można zatem stwierdzić, że istotą animacji społecznej jest „uruchamianie/rozwijanie/wzmacnianie uczestnictwa członków społeczności w podejmowaniu i prowadzeniu spraw, które tej społeczności dotyczą.” [Kaźmierczak 2007: 13].

Obecnie wyróżnia się następujące praktyczne sposoby animacji społecznej:
a)    organizowanie wspólnot lokalnych, czyli rozwijanie w członkach społeczności lokalnych umiejętności „organizowania się i wpływania na niekorzystne z punktu widzenia jakości życia w owych zbiorowościach działania i procesy”;
b)    organizowanie wspólnot funkcjonalnych, czyli wpływanie przez członków wspólnot opartych na podzielnych wartościach, przekonaniach i interesach na zmiany postaw społecznych i/lub polityk publicznych wobec szczególnych kwestii;
c)    rozwój społeczno-ekonomiczny polegający na inicjowaniu „oddolnych przedsięwzięć gospodarczych i społecznych, stanowiących dla nich źródło dochodu i oparcia”;
d)    animacja społeczno-polityczna, czyli budowanie „siły politycznej obywateli” w celu skutecznego oddziaływania na procesy polityczne;
e)    ruchy społeczne podejmujące nowe idee, wizje, paradygmaty służące sprawiedliwości społecznej [Kaźmierczak 2007: 14].
Celem tak rozumianej animacji społecznej – adresowanej głównie do grup i społeczności marginalizowanych społecznie, ekonomicznie, kulturowo i politycznie - jest rozwój społeczności lokalnej poprzez wzmocnienie siły i sprawności działania jej instytucji, poprawę jakości życia jej członków oraz zagwarantowanie im możliwości uczestnictwa w procesach decyzyjnych w sprawach dla nich istotnych [Kaźmierczak 2007: 29]. Tak rozumiana aktywizacja, włączając zarówno wszystkich lokalnych aktorów, w tym organizacje pozarządowe i jednostkowych (niezorganizowanych) mieszkańców, jest zatem mechanizmem przezwyciężania postawy większości członków zbiorowości, którzy - jak wynika z badań koniunktury i mobilizacji społecznej [Gorzelak i inni 1999] - generalnie słabo się aktywizują do działań wykraczających poza ich partykularny interes.

Bibliografia
Bałtów – gmina, którą ożywiły dinozaury. 2007. W: W poszukiwaniu polskiego modelu ekonomii społecznej. Atlas Dobrych praktyk ekonomii społecznej. Warszawa: Fundacja Inicjatyw Społeczno-Ekonomicznych.

Birkhölzer K. 2006. Lokalny rozwój gospodarczy i jego potencjał. W: E. Leś i M. Ołdak (red.). Z teorii i praktyki gospodarki społecznej. Warszawa: Collegium Civitas.

Buczkowski P. i P. Matczak (red.). 2004. Konflikt nieunikniony. Wspólnoty i władze lokalne wobec konfliktów spowodowanych rozwojem. Poznań Wydawnictwo WSB.

Chimiak G. 2003. How Individualist Make Solidarity Work? Warszawa: MPiPS.

Dobrowolska A. i J. Leszczyńska. 2008. „Dolina Strugu” – w laboratorium współpracy partnerskiej. W: T. Kaźmierczak (red.). Społeczność lokalna w działaniu. Kapitał społeczny. Potencjał społeczny. Lokalne „governance”. Warszawa: ISP.

Drucker P. 1995. Zarządzanie organizacją pozarządową. Teoria i praktyka. Warszawa: Fundusz Współpracy.

Frączak P. 2006. „Przedsiębiorstwo społeczne (tezy do dyskusji)”. Maszynopis.

Gęsicka G. 1996. Partnerstwo w rozwoju lokalnym. Katowice: Wydawnictwo Śląsk.

Gliński P. i H. Palska. 1997. Cztery wymiary społecznej aktywności obywatelskiej. W: H. Domański i A. Rychard (red.). Elementy nowego ładu. Warszawa: IFIS PAN.

Gliński P. 2005. Organizacje pozarządowe. W: Encyklopedia socjologii, t. 5. Warszawa: Oficyna Naukowa.

Gorzelak G. 2001. Zewnętrzna interwencja jako czynnik rozwoju lokalnego – na przykładzie Programu Inicjatyw Lokalnych. W: M. Wadowicki i Z. Woźniak (red.). Aktywność obywatelska w rozwoju społeczności lokalnej. Warszawa: MUNICIPIUM.

Gorzelak G. i inni. 1999. Transformacja systemowa z perspektywy Dzierzgonia. Warszawa: WN Scholar.

Hausner J. 2008. Ekonomia społeczna i rozwój. W: A. Giza-Poleszczuk i J. Hausner (red.). Ekonomia społeczna w Polsce: osiągnięcia, bariery rozwoju i potencjał w świetle wyników badań. Warszawa: FISE.

Jałowiecki B. i M.S. Szczepański. 2002. Rozwój regionalny i lokalny w perspektywie socjologicznej. Tychy: Wyższa Szkoła Zarządzania i Nauk Społecznych.

Kamińska-Dojnikowska M. (red.) 2003. Kreator rozwoju gospodarki lokalnej. Suwałki: Fundacja Rozwoju Przedsiębiorczości.

Kaźmierczak T. i K. Hernik. (red.). 2008. Społeczność lokalna w działaniu. Kapitał społeczny. Potencjał społeczny. Lokalne governance. Warszawa: Instytut Spraw Publicznych.

Kaźmierczak T. 2008. Partnerstwa lokalne: struktura, funkcjonowanie, styl działania. W: T. Kaźmierczak (red.). W poszukiwaniu strategii pobudzania oddolnego rozwoju społeczności lokalnych. Warszawa: ISP.

Kaźmierczak T. 2007. Praca socjalna: animacja społeczna, kapitał społeczny, networking. W: T. Kaźmierczak (red.). Zmiana w społeczności lokalnej. Warszawa: ISP.

Kotus J. 2001. Społeczności lokalne wybranych gmin Wielkopolski wobec zagadnień rozwoju społeczno-gospodarczego. Poznań: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk.

Lewenstein B. 2001. Obywatelskie strategie i modele wprowadzania „zmiany społecznej” w miejskich społecznościach lokalnych – doświadczenia amerykańskie. W: M. Wadowicki i Z. Woźniak (red.). Aktywność obywatelska w rozwoju społeczności lokalnej. Warszawa: MUNICIPIUM.

Lewenstein B. 2004. Zasoby lokalne: zarys koncepcji. W: P. Gliński, B. Lewenstein i A. Siciński (red.). Samoorganizacja społeczeństwa polskiego: III sektor i wspólnoty lokalne w jednoczącej się Europie. Warszawa: IFiS PAN.

Mołda S. i B. Skrzypczak (red.). 2003. Ośrodek kultury i aktywności lokalnej. W poszukiwaniu modelu instytucji społecznościowej. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Wspierania Aktywności Lokalnej CAL.

Piotrowski F. i inni. 2008. Idea partnerstwa w praktyce Programu Inicjatywy Wspólnotowej Equal. Warszawa: Fundacja „Fundusz Współpracy”.
Potoczek A. 2001. Programowanie rozwoju lokalnego i regionalnego jako zadanie samorządu terytorialnego. W: A. Potoczek (red.). Stymulowanie rozwoju lokalnego - perspektywa społeczna i organizacyjna. Toruń: ROSiOŚK.

Skrzypiec R. 2008. Mapa społecznej aktywności obywatelskiej w gminie Lesznowola. Warszawa: Ośrodek Badania Aktywności Lokalnej przy FRSO.

„Sprawozdanie merytoryczne Lokalnej Grupy Społecznej OBYWATELE PRZECIW KORUPCJI z realizacji projektu pt.: Kampania edukacyjno-promocyjna OBYWATELE PRZECIW KORUPCJI. maj 2006 – marzec 2007”
http://secondhand.ovh.org/opk/download/sprawozdanie%20merytoryczne%20LGS%20OPK.doc

Szacka B. 2003. Wprowadzenie do socjologii. Warszawa: Oficyna Naukowa.

Theiss W. 2001. Mała ojczyzna – kultura-edukacja-rozwój lokalny. Warszawa: Wydawnictwo „Żak”.

Warren M.E. 1999. Democracy and Trust. Cambridge: Cambridge University Press.

Ziółkowski M. 2005. Zarządzanie strategiczne w polskim samorządzie terytorialnym. W: A. Zalewski (red.). Nowe zarządzanie publiczne w polskim samorządzie terytorialnym. Warszawa: SGH.

Strona internetowa Akademii Rozwoju Filantropii w Polsce
http://www.filantropia.org.pl/
Strona internetowa Fundacji Fundusz Współpracy http://www.cofund.org.pl/
Strona internetowa Grupy Partnerskiej Krzemienny Krąg  http://www.krzemiennykrag.info/nasza_grupa.php
Strona internetowa Portalu Organizacji Pozarządowych w Dąbrowie Górniczej http://ngo.dabrowa-gornicza.pl/
Strona internetowa Portalu Grup Partnerskich http://www.grupypartnerskie.pl/
 

Strona główna | O nas | Członkowie | Jak przystąpić | Galeria | Linki | Mapa serwisu | Kontakt stat4u